Phụ nữ thời Lý - Trần để tóc như thế nào? Cùng khám phá các kiểu tóc cổ phong đặc trưng của phụ nữ Đại Việt qua nghiên cứu phỏng dựng từ nhóm Đại Việt Phong Hoa.
Hình ảnh phụ nữ Việt Nam trong các triều đại phong kiến xa xưa luôn là một chủ đề đầy sức hút đối với những người yêu lịch sử và cổ phục. Để giải đáp câu hỏi: “Phụ nữ thời Lý - Trần ăn mặc và trang điểm như thế nào?”, nhóm Đại Việt Phong Hoa đã thực hiện dự án nghiên cứu “Đại Việt y quan”. Bài viết này sẽ tổng hợp và phân tích các kiểu tóc tiêu biểu của phụ nữ Lý - Trần dựa trên các hiện vật khảo cổ học và ghi chép thư tịch cổ, mang đến một góc nhìn sinh động về nét đẹp y quan thế kỷ 11 - 14.
1. Tóc Mệnh Phụ Lộng Lẫy Với Trang Sức Vàng
 |
| Minh họa kiểu tóc mệnh phụ thời Lý Trần |
Dựa trên các mảnh gạch trang trí hình người tìm thấy tại Hoàng thành Thăng Long, các mệnh phụ triều Lý - Trần sở hữu một phong cách làm tóc cực kỳ đặc trưng: tóc bồng ra ôm hai bên rìa mặt, giúp tôn lên gương mặt tròn phúc hậu. Tóc mái được vuốt ngược lên, không rẽ ngôi.
Lược chải tóc được làm từ vàng và có gắn đá quý.
Điểm nhấn của kiểu tóc này là việc sử dụng đa dạng các loại trang sức như trâm cài, hoa áp mái và đặc biệt là “lược phát tử” (掠髮子). Các trang sức này phần lớn được chế tác từ vàng. Nguyên nhân là do Đại Việt thời Lý sở hữu trữ lượng vàng tự nhiên dồi dào, đồng thời kỹ thuật kim hoàn cũng đạt độ tinh xảo cao, chịu ảnh hưởng từ sự giao thoa văn hóa với Chăm-pa.
2. Tóc Búi Đội Tiểu Quan (Mũ Chóp Nhỏ)
 |
| Minh họa kiểu tóc búi đội tiểu quan thời Lý – Trần |
Lấy cảm hứng từ các đầu tượng gốm men vàng Lý - Trần, kiểu tóc này nổi bật với phần tóc được vuốt gọn, không để thả tóc gáy, búi cao trên đỉnh đầu. Bao bọc lấy búi tóc là các loại "quan" (tiểu quan/mũ nhỏ).
Chất liệu làm quan vô cùng đa dạng, từ vàng khối chạm khắc hình búp sen cho đến ngà voi hay xương động vật tạo hình cánh hoa tỏa ra rực rỡ. Việc sử dụng ngà voi làm phụ kiện cũng rất phù hợp với bối cảnh lịch sử khi Đại Việt thường xuyên sử dụng ngà và voi làm vật phẩm bang giao với phương Bắc.
3. Tóc Hình Ngọn Bút Lông Của Nữ Thường Dân
 |
| Phỏng dựng kiểu tóc hình ngọn bút thời Trần |
Khác với vẻ cầu kỳ của giới quý tộc, dân thường lại có xu hướng để tóc gọn gàng hơn. Theo ghi chép trong Trần Cương Trung thi tập và Kiến văn tiểu lục, phụ nữ Đại Việt thời Trần thường: "cắt tóc ngắn để chừa lại ba tấc, buộc trên đỉnh đầu, uốn phần ngọn rồi buộc lại như bút".
Họ không để tóc mai, ít dùng sáp mỡ hay trang sức vàng ngọc, thay vào đó là khuyên tai bằng đồi mồi, sừng hoặc xương. Đây là kiểu tóc giản tiện, phù hợp với đời sống sinh hoạt, lao động và điều kiện khí hậu nóng ẩm của nước ta.
4. Tóc Búi Hai Bên Và Tóc Hình Rẻ Quạt
Sự đa dạng của nghệ thuật làm tóc thời Lý - Trần còn được thể hiện qua nhiều tạo hình sinh động khác:
Tóc búi hai bên: Tóc được chẻ ngôi giữa, búi, tết hoặc gập dải tóc sang hai bên tai. Điểm nhấn thường là dải dây lụa đỏ hoặc dải "kim hoa điền" vắt ngang trước trán. Nhiều giả thuyết cho rằng đây là kiểu tóc phổ biến của thị nữ hoặc trẻ em gái.
 |
| Minh họa các kiểu tóc hai bên thời Lý – Trần. |
Tóc hình rẻ quạt: Tóc được tạo hình xòe rộng như nan quạt trên đỉnh đầu, cố định bằng dải lụa đỏ hoặc trang sức vàng hình tam giác.
 |
| Minh họa các kiểu tóc hình rẻ quạt thời Lý – Trần |
Tóc hình con ốc: Tóc được cuộn thành búi lớn với chóp nhọn như hình ốc, trang trí bằng các chuỗi ngọc trai thả rủ hai bên tai, mang đậm dấu ấn giao lưu văn hóa Á Đông.
 |
| Minh họa kiểu tóc hình ốc thời Lý – Trần. |
5. Tóc Tiên Nữ Mang Đậm Dấu Ấn Phật Giáo
 |
| Minh họa kiểu tóc tiên nữ thời Lý. |
Hệ thống tượng Kinnari (chim thần) và tượng tiên nữ tại chùa Phật Tích (Bắc Ninh) đã cung cấp tư liệu quý giá về một phong cách làm tóc mang đậm màu sắc Phật giáo. Tóc được búi thành cuộn lớn trên đỉnh đầu, xung quanh trán bao bọc bởi một dải trang sức hình những chiếc lá (tương tự mũ Ngũ Phật) hoặc các dải hoa cúc, hoa sen bằng vàng.
Dù trải qua bao thăng trầm, những tàn tích khảo cổ và thư tịch cổ vẫn đủ sức vẽ nên bức tranh rực rỡ về nghệ thuật tạo hình tóc của phụ nữ triều Lý - Trần. Từ sự uy nghi của tóc Mệnh phụ đến vẻ giản tiện của tóc Ngọn bút lông, tất cả đều phản ánh một nền văn hóa Đại Việt đa dạng, tiếp thu tinh hoa phương Bắc nhưng vẫn giữ vững bản sắc riêng biệt.
(Bài viết được biên tập dựa trên tư liệu nghiên cứu thuộc dự án “Đại Việt y quan” của nhóm Đại Việt Phong Hoa – 大越豐華. Xin trân trọng cảm ơn nhóm nghiên cứu và các họa sĩ đã dày công phục dựng).
Comments
Post a Comment