Võng Cân (網巾) – Khăn lưới giữ tóc trong lịch sử trang phục Việt Nam và Đông Á

Giới thiệu

Trong lịch sử phục trang Á Đông, bên cạnh các loại mũ miện và trang phục nghi lễ, vẫn tồn tại những phụ kiện nhỏ nhưng đóng vai trò rất quan trọng trong việc giữ gìn mái tóc và hoàn thiện diện mạo. Một trong số đó là Võng cân (網巾) – loại khăn lưới dùng để giữ tóc gọn gàng.

Võng cân xuất hiện phổ biến từ thời nhà Minh, sau đó lan rộng sang nhiều quốc gia trong khu vực như Triều Tiên và Việt Nam, trở thành một phần trong hệ thống phục trang truyền thống.

 1. Quan niệm về mái tóc trong xã hội Việt Nam xưa

Trong lịch sử, mái tóc được người Việt xem là một phần rất quan trọng của danh dự và vẻ đẹp. Nếu ở một số giai đoạn cổ đại việc cạo đầu còn xuất hiện, thì sau thời kỳ Minh thuộc, quan niệm thẩm mỹ đã thay đổi rõ rệt.

Nhiều ghi chép của người phương Tây thế kỷ XVII cho thấy người Việt rất coi trọng mái tóc dài.

Năm 1621, giáo sĩ Christophoro Borri viết rằng người Việt:

để tóc dài rủ xuống vai, có người để tóc dài chấm đất và càng dài càng được coi là đẹp.

Năm 1624, Jean Baptiste cũng ghi nhận:

cạo đầu là hành động xúc phạm danh dự và chỉ áp dụng cho tội phạm.

Điều này cho thấy mái tóc dài không chỉ là yếu tố thẩm mỹ mà còn là biểu tượng của danh dự và tự do.

2. Võng cân là gì?

Võng cân (網巾) là một loại khăn lưới dùng để giữ tóc gọn gàng trên đầu, thường được sử dụng trước khi đội các loại mũ truyền thống.

Theo ghi chép trong sách Tam tài đồ hội (三才圖會):

Sau khi lập triều, nhà Minh dùng tơ kết thành lưới để buộc tóc, gọi là võng cân.

Ban đầu võng cân được quy định toàn dân phải sử dụng, từ thường dân đến quan lại.

3. Cấu tạo của võng cân

Võng cân thường có hình dạng giống một túi lưới nhỏ để bọc búi tóc.

Cấu tạo cơ bản gồm:

• lưới đan bằng tơ hoặc lông đuôi ngựa
• viền vải gọi là biện tử
• hai dây buộc để cố định

Khi sử dụng, người đội sẽ búi tóc trên đỉnh đầu, sau đó bọc võng cân ra ngoài để giữ tóc gọn gàng trước khi đội mũ.

4. Võng cân trong văn hóa Đông Á

Từ Trung Quốc, võng cân lan sang nhiều quốc gia trong khu vực văn hóa Á Đông.

Trung Quốc

Thời Minh, võng cân là một phụ kiện phổ biến trong xã hội, được sử dụng từ dân gian đến quan lại.

Triều Tiên

Triều Tiên tiếp nhận loại phụ kiện này và phát triển thành dạng băng lưới quấn quanh trán, rất quen thuộc trong các bộ phim cổ trang Hàn Quốc.

Việt Nam

Theo nhiều ghi chép lịch sử, võng cân cũng xuất hiện trong trang phục Việt Nam từ thời Lê Trung Hưng và đặc biệt phổ biến trong triều phục thời Nguyễn.

Theo Đại Nam quấc âm tự vị, võng cân được giải thích là:

một dải lưới buộc ngang trán để giữ tóc.

5. Võng cân trong triều phục nhà Nguyễn

Trong quy định trang phục triều đình nhà Nguyễn, võng cân là một phụ kiện quan trọng để hỗ trợ việc đội mũ miện.

Đặc điểm của võng cân thời Nguyễn:

• làm bằng lông đuôi ngựa
• dạng băng lưới buộc sau đầu
• dùng để giữ tóc trước khi đội mũ quan

Phụ kiện này xuất hiện trong nhiều quy định về triều phục, lễ phục và thường phục của vua quan.

Kết luận

Võng cân là một phụ kiện nhỏ nhưng có vai trò quan trọng trong hệ thống phục trang Á Đông. Từ thời Minh, loại khăn lưới này đã lan rộng sang nhiều quốc gia và được sử dụng với nhiều biến thể khác nhau.

Tại Việt Nam, võng cân được ghi nhận trong nhiều tài liệu lịch sử và đặc biệt phổ biến trong hệ thống triều phục thời Nguyễn, góp phần hoàn thiện diện mạo trang phục truyền thống của người Việt.

Ngày nay, cùng với phong trào nghiên cứu và phục dựng Việt phục, võng cân cũng đang được quan tâm để tái hiện chính xác hơn lịch sử trang phục của nước ta.

Bạn cũng có thể tham khảo thêm nhiều Việt phục khác tại trang Dữ Liệu Việt Phục.