Skip to main content

Trang Phục Quan Lại Thời Lê Sơ: Sự Chuyển Giao Quy Chế Và Điểm Nhấn Bổ Tử

Khám phá chi tiết quy chế trang phục quan lại thời Lê Sơ. Tìm hiểu sự khác biệt giữa Triều phục, Công phục, Thường phục cùng hệ thống mũ Phốc Đầu, mũ Ô Sa và chế độ thêu Bổ tử phân biệt phẩm trật.

Thế kỷ 15 dưới triều Lê Sơ là giai đoạn kiến thiết và định hình lại toàn bộ điển chương chế độ của Đại Việt sau khi đánh đuổi quân Minh. Trang phục quan lại thời Lê Sơ cũng không nằm ngoài dòng chảy đó. Từ việc ban thưởng áo bào đỏ mang đậm dấu ấn thời Lý - Trần cho công thần năm 1429, đến đợt cải cách y quan lớn năm 1437 và sự ra đời của hệ thống Bổ tử năm 1471, nhà Lê đã xây dựng nên một quy chế quan phục vô cùng quy củ, phân biệt rõ ràng tôn ti trật tự.

Dưới thời Lê Sơ, trang phục bá quan được phân chia nghiêm ngặt theo các dịp lễ nghi:

  • Triều phục: Mặc trong các dịp đại lễ (Tế giao, mùng 1 Tết...).

  • Công phục: Mặc vào mùng 1 và ngày rằm hàng tháng.

  • Thường phục: Mặc vào các buổi Thường triều (ngày 5, 10, 20, 25).

Triều phục, Công phục, Thường phục
Triều phục, Công phục, Thường phục

1. Công Phục và Triều Phục: Quy chế Mũ Phốc Đầu và Áo Bào

Sợi dây lịch sử của Mũ Phốc Đầu (幞頭冠)

Trong giai đoạn đầu lập quốc, nhà Lê vẫn sử dụng mũ Cao Sơn của nhà Trần - Hồ. Đến năm 1437, theo tấu nghị của Lương Đăng, mũ Phốc Đầu chính thức quay lại làm Công phục.

  • Đặc điểm: Mũ làm bằng sa đen.

  • Sự phân cấp: Từ 1437 - 1499, bá quan đều đội cánh chuồn thuôn nhỏ. Từ năm 1499, chỉ các tước công, hầu, bá, phò mã và quan Nhất, Nhị, Tam phẩm mới được dùng cánh chuồn dài và to bản hơn.

Y phục quan lại 1429, 1437 -1466
Y phục quan lại 1429, 1437 -1466


Y phục quan lại 1466-1471
Y phục quan lại 1466-1471

  • Năm 1500: Khi mũ Phốc Đầu trở thành Triều phục, quy chế trang sức được áp dụng rõ ràng: Hoàng thân trang sức vàng, văn võ trang sức bạc. Kiểu dáng cánh chuồn lúc này cũng trở nên tròn trịa và ngắn hơn, chịu ảnh hưởng từ dáng mũ Ô Sa.

Y phục quan lại sau 1500
Y phục quan văn sau 1500

Y phục quan võ sau 1500
Y phục quan võ sau 1500

Màu sắc Bào Phục (袍服) phân định chức tước

Trước khi có Bổ tử, phẩm trật bá quan được nhận diện qua màu sắc áo Bào. Năm 1466, vua Lê Thánh Tông ban hành quy định màu sắc trang phục Thường triều như sau:

  • Nhất phẩm đến Tam phẩm: Mặc áo màu Đỏ.

  • Tứ phẩm và Ngũ phẩm: Mặc áo màu Lục.

  • Từ Lục phẩm trở xuống: Mặc áo màu Xanh.

2. Thường Phục: Mũ Ô Sa và Sự Xuất Hiện Của Bổ Tử

Mũ Ô Sa (烏紗帽) - Biểu tượng của quan trường

Áp dụng từ năm 1437, mũ Ô Sa là trang phục Thường triều của bá quan. Khác với mũ Phốc Đầu, Ô Sa là loại mũ trơn, không đính trang sức, phần dáng bo tròn hơn và cánh chuồn to ngắn. Năm 1486, quy chế nhấn mạnh hai cánh chuồn của mũ Ô Sa phải được uốn cong hơi hướng về phía trước.

Y phục quan lại 1471-1499


Bổ Phục (補服) và hệ thống Bổ Tử (補子)

Tháng 9 nhuận năm 1471 là một cột mốc quan trọng trong lịch sử Việt phục khi nhà Lê chính thức áp dụng quy chế Bổ tử.

Bổ tử là miếng vải vuông thêu hình muông thú, hoa lá đính trước ngực và sau lưng áo bào cổ tròn để phân biệt phẩm cấp. Quy chế Bổ tử năm 1500 (đời Lê Hiến Tông) được phân chia chi tiết:

Phẩm trậtQuan Văn (Họa tiết Chim muông)Quan Võ (Họa tiết Thú dữ)
Hoàng thân/Vương công--
Nhất, Nhị phẩmTiên hạcSư tử
Tam phẩmCẩm kêBạch trạch
Tứ phẩmKhổng tướcHổ
Ngũ phẩmVân nhạnBáo
Lục phẩm trở xuốngBạch nhànTượng (Voi)

3. Phụ kiện đi kèm: Đai lưng, Giày Tích và Chất liệu

Ngoài áo mũ, đẳng cấp quan viên thời Lê Sơ còn thể hiện qua chất liệu may mặc và phụ kiện.

  • Đai lưng: Quan bậc cao dùng đai sừng tê (sức vàng, bạc hoặc đồi mồi); bậc trung dùng đai đồi mồi sức thau; bậc thấp dùng đai tốc hương.

  • Chất liệu áo: Nhất, Nhị phẩm dùng gấm vóc thêu hoa. Lục phẩm trở xuống chỉ được dùng gai, lĩnh. Trang phục cũng được thay đổi theo mùa để đảm bảo tính thời tiết (mùa đông mặc áo là tơ gai, mùa hè mặc áo the).

  • Giày Tích: Đây là loại giày có hai lớp đế (lớp trên bằng gai/da, lớp dưới bằng gỗ để chống nước), thường dùng trong Lễ phục. Dấu ấn giày Tích được thể hiện rất rõ trong bức tranh chân dung Nguyễn Trãi.

Việc hệ thống hóa trang phục quan lại thời Lê Sơ cho thấy bước tiến lớn trong việc xây dựng một bộ máy nhà nước tập quyền, quy củ. Sự ra đời của hệ thống Bổ tử, quy chuẩn về màu sắc áo bào và kiểu dáng mũ không chỉ là những yếu tố thẩm mỹ mà còn là công cụ đắc lực để duy trì trật tự và kỷ cương của triều đình phong kiến Đại Việt cường thịnh.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Nón Lòng Chảo: Loại Nón "Quốc Dân" Trong Đời Sống Việt Nam Thế Kỷ XVIII - XIX

Bên cạnh nón lá chóp nhọn hay nón quai thao, lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX từng ghi nhận một loại nón vô cùng phổ biến mang tên nón lòng chảo . Dù hiện nay không còn xuất hiện trong đời sống thường nhật, nhưng nón lòng chảo vẫn là một minh chứng quan trọng cho tư duy thực dụng và bản sắc văn hóa của người Việt xưa qua góc nhìn của các nhà du hành phương Tây. 1. Nón Lòng Chảo là gì? Nguồn gốc tên gọi thú vị Nón lòng chảo (帽 lòng chảo) là loại nón dân gian phổ biến tại Việt Nam vào cuối thời Lê - đầu thời Nguyễn. Tên gọi này bắt nguồn từ chính hình dáng đặc thù của nó: chóp nón thấp, lõm ở giữa và vành nón rộng, tạo nên tổng thể giống như một chiếc chảo úp ngược. Trong các tư liệu Pháp ngữ thời bấy giờ, các nhà quan sát phương Tây thường mô tả loại vật dụng này bằng cụm từ “chapeau en forme de poêle” để nhấn mạnh sự khác biệt so với các loại nón khác tại Đông Nam Á. 2. Đặc điểm cấu tạo và chất liệu chế tác Mặc dù có cấu trúc đơn giản, nón lòng chảo được thiết kế để tối ưu hóa côn...
Post a Comment
Read more

Lịch Sử Áo Dài Việt Nam: Từ Áo Giao Lĩnh Đến Di Sản Văn Hóa Dân Tộc

Áo dài từ lâu đã trở thành biểu tượng bất diệt của người phụ nữ Việt Nam. Tuy nhiên, ít ai biết rằng để có được hình hài thanh thoát như hiện nay, tà áo dài đã trải qua những đợt cải cách và mang trong mình những triết lý nhân sinh sâu sắc từ thời phong kiến. 1. Cội nguồn từ áo Giao Lĩnh và bước ngoặt năm 1744 Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tiền thân của áo dài bắt nguồn từ áo Giao Lĩnh (hay còn gọi là áo đối lĩnh). Đây là kiểu áo sơ khai nhất với hai vạt chéo nhau, thân áo dài chấm gót, được mặc cùng váy đen và thắt lưng màu. Hình ảnh người phụ nữ Việt trong trang phục áo dài giao lĩnh được ghi lại ở tài liệu của Pháp. Sự thay đổi lớn nhất diễn ra vào năm 1744, khi chúa Nguyễn Phúc Khoát ban sắc dụ về trang phục để phân biệt với Đàng Ngoài. Ông yêu cầu nam nữ đều phải vận quần dài bên trong một chiếc áo lụa suông, tạo nên hình ảnh tiền thân của bộ áo dài đầu tiên. 2. Áo Tứ Thân và Áo Ngũ Thân: Sự phân tầng và đạo lý làm người Trong giai đoạn thế kỷ XVII - XIX, trang phục dân gian và ...
Post a Comment
Read more

Triều Phục Cần Vương Tại Muang Samoyay: Những Bảo Vật Vô Giá Của Lịch Sử Việt

Những phát hiện mới về triều phục tại Muang Samoyay (Lào) đã hé lộ một chương sử bi tráng về phong trào Cần Vương. Từ chiếc Mãng bào thêu rồng chính diện đến những tấm áo gấm tinh xảo, tất cả khẳng định tinh thần: Dù trong hoàn cảnh gian khổ nhất, lễ nghi và lòng tự tôn dân tộc của người Việt vẫn luôn được giữ vững. 1. Chiếc Mãng bào thêu rồng và bí ẩn về danh tính chủ nhân Điểm nhấn quan trọng nhất trong số các hiện vật là chiếc áo gấm thêu cửu long . Theo quy chế triều Nguyễn, áo của Hoàng đế luôn lấy nền vàng làm chủ, thêu rồng lớn mặt nhìn trực diện chính giữa ngực. Chiếc áo tìm thấy tại Muang Samoyay có kết cấu tương tự: Họa tiết: Rồng lớn vắt vai đối diện trước sau, vạt dưới thêu đôi nghê (hoặc ly) chầu vào giữa, kèm theo phượng bay dưới tay áo. Chất liệu: Gấm dày màu ghi đá, mật độ sợi tơ cực cao (gần 100 sợi/1cm), khuy bằng bạc hoặc ngọc trai. Dấu tích lịch sử: Những vết sờn, miếng vá và đặc biệt là vết máu thấm từ bên trong cho thấy chủ nhân đã trải qua những cuộc chiến kh...
Post a Comment
Read more