Trong hệ thống trang phục quan lại thời Lê Trung Hưng, chiếc nón sơn chóp gắn hồng mao là một trong những đặc trưng dễ nhận biết nhất của võ quan. Không chỉ là vật dụng đội đầu, nón sơn còn thể hiện trật tự phẩm cấp, uy quyền quân sự và nghi lễ triều đình Đại Việt thế kỷ XVII–XVIII.
Các thư tịch cổ như Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Lịch triều hiến chương loại chí hay Lê triều hội điển đều ghi chép khá rõ về loại nón đặc biệt này.
Hình ảnh võ quan Đàng Ngoài trong tư liệu phương Tây
Trong thế kỷ XVII, nhiều thương nhân và giáo sĩ châu Âu đã ghi lại hình ảnh về vương quốc Đông Kinh (Tonkin) – tức vùng Bắc Bộ Việt Nam thời Lê Trung Hưng.
Một trong những tư liệu nổi tiếng là các bản vẽ trong sách của nhà du hành người Pháp Jean-Baptiste Tavernier, người đã thực hiện nhiều chuyến du hành khắp châu Á và ghi chép trong tác phẩm Les Six Voyages xuất bản năm 1676.
Trong các bức minh họa về Đàng Ngoài, những nhân vật được chú thích là “đại thần” hoặc “sĩ quan chiến tranh” đều đội loại nón có chóp cao gắn lông đỏ, rất tương đồng với mô tả trong các quy chế trang phục của triều Lê.
Những hình vẽ này dù có thể mang yếu tố tưởng tượng của người phương Tây, nhưng vẫn là nguồn tư liệu quan trọng giúp hình dung diện mạo trang phục Đại Việt thế kỷ XVII.
Quy chế nón sơn của võ quan triều Lê
Theo các ghi chép trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục và Lịch triều hiến chương loại chí, quy định về nón sơn của võ quan triều Lê Trung Hưng có nguồn gốc từ các chế định trước đó, đặc biệt là thời vua Lê Hiến Tông.
Quy chế cơ bản như sau:
- Quan võ tứ phẩm – ngũ phẩm: đội nón sơn bạc (nón bạc)
- Quan võ lục phẩm trở xuống: đội nón sơn son (nón son)
Các văn bản triều đình trong các năm 1661, 1721 và 1725 cho thấy hai cách gọi:
- nón sơn son – nón sơn bạc
- nón son – nón bạc
thực chất chỉ cùng một loại mũ nhưng khác màu sơn theo phẩm cấp.
Đặc điểm cấu tạo của nón sơn
Điểm nổi bật nhất của nón sơn là chóp nón được gắn hồng mao – một chùm lông đỏ dựng lên phía trên.
Theo các quy định trong Lê triều hội điển, loại nón này có nhiều chi tiết đặc trưng:
- Hai diềm che tai
- Mép nón viền thau
- Trên chóp đính hồng mao
Ngoài ra, nón sơn dùng cho tạo sĩ và võ cử nhân còn được quy định rất cụ thể:
- Chuẩn 8 mạch
- Dùng 3 lạng hồng mao
- Hai diềm che tai viền thau
Quy chế này gần như tương đương với phốc đầu của tiến sĩ bên văn ban, cho thấy triều đình Lê rất chú trọng sự cân xứng giữa văn quan và võ quan trong hệ thống lễ phục.
Kiểu đội nón và đặc điểm tóc của võ quan
Một chi tiết thú vị được ghi lại trong các tài liệu của giáo sĩ phương Tây là:
võ quan Đàng Ngoài thường xõa tóc khi đội nón sơn.
Điều này cũng phù hợp với nhiều nghiên cứu về trang phục thời Lê, khi nam giới để tóc dài tự nhiên, khác với kiểu búi tóc phổ biến ở các giai đoạn sau.
Hình ảnh này được ghi nhận trong các tư liệu của các giáo sĩ truyền giáo tại Đàng Ngoài như Giovanni Filippo de Marini, người từng mô tả khá chi tiết về đời sống và trang phục ở vùng này.
Ý nghĩa biểu tượng của nón sơn trong võ phục Đại Việt
Không chỉ là trang phục, nón sơn chóp hồng mao còn mang nhiều ý nghĩa biểu tượng:
- Thể hiện phẩm cấp trong hệ thống võ quan
- Tạo uy nghi trong nghi lễ triều đình
- Phân biệt võ ban với văn ban
- Là dấu hiệu nhận diện của quan quân Đại Việt
Trong bối cảnh triều đình Lê – Trịnh, khi hệ thống quan lại và quân đội được tổ chức rất chặt chẽ, các chi tiết trang phục như nón sơn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự và nghi lễ triều đình.
Giá trị nghiên cứu đối với Việt phục hiện nay
Ngày nay, những tư liệu từ:
- Khâm định Việt sử thông giám cương mục
- Lịch triều hiến chương loại chí
- Lê triều hội điển
- các bản vẽ phương Tây thế kỷ XVII
đã trở thành nguồn tư liệu quan trọng để phục dựng trang phục Đại Việt.
Các nhóm nghiên cứu Việt phục hiện đại thường tham khảo thêm dữ liệu từ những dự án và thư viện nghiên cứu về cổ phục để tái dựng chính xác hình dáng nón sơn của võ quan triều Lê Trung Hưng.
Nhờ đó, hình ảnh võ quan Đại Việt với áo bào rộng, tóc xõa và nón sơn chóp gắn hồng mao dần được phục dựng rõ nét hơn trong các nghiên cứu lịch sử và hoạt động văn hóa hiện nay.
Kết luận
Chiếc nón sơn của võ quan triều Lê Trung Hưng là một chi tiết nhỏ nhưng chứa đựng nhiều thông tin về nghi lễ, trật tự xã hội và văn hóa triều đình Đại Việt.
Qua những ghi chép trong sử sách và các bản vẽ của người phương Tây, chúng ta có thể phần nào hình dung lại hình ảnh võ quan Đông Kinh thế kỷ XVII – uy nghi, trang trọng và mang đậm bản sắc riêng của lịch sử Việt Nam.
Ngoài ra bạn có thể tham khảo việt phục thêm tại trang Dữ Liệu Việt Phục.
Comments
Post a Comment