Tìm hiểu mũ Đinh Tự – loại mũ thường phục của quan lại thời Trần. Bài viết phân tích nguồn gốc, đặc điểm hình dáng và hình ảnh tư liệu từ gốm hoa nâu và phù điêu cổ.
Mũ Đinh Tự là gì?
Mũ Đinh Tự (chữ Hán: 丁字帽) là loại mũ có hình dáng giống chữ Đinh (丁) trong Hán tự. Đây là loại mũ thường phục của quan văn võ dưới thời Nhà Trần, được quy định chính thức từ đầu thế kỷ XIV.
Kiểu mũ này có đặc điểm trán thẳng, thân mũ cong tròn lên đỉnh và kéo dài ra phía sau gáy, tạo thành hình dáng giống chữ Đinh khi nhìn nghiêng.
Hình ảnh mũ Đinh Tự trên gốm hoa nâu thời Trần
Các hình vẽ trên gốm hoa nâu thời Trần cho thấy một dạng mũ hình ống màu sẫm, quây quanh trán và rủ xuống phía sau. Phần sau của mũ có thêm mảnh vải hình vuông che kín gáy, có thể giúp bảo vệ cổ và vai.
Những hình ảnh này khá phù hợp với miêu tả của sứ thần nhà Nguyên là Trần Cương Trung khi nói về quan lại Đại Việt:
“Khăn dùng màu xanh thẫm do tơ nhuộm chế ra… phía trước cao, gập xuống đến cổ, phía sau buộc lại, trên đỉnh có cài đinh sắt.”
Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức cho rằng trong bản chép cổ có thể đã chép nhầm chữ “đỉnh” thành “gáy”, và thực chất mảnh vải được gắn ở phía sau gáy của mũ để che cổ.
Quy định về mũ Đinh Tự trong sử sách
Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, vào năm 1300 dưới triều Trần Anh Tông, triều đình đã ban hành quy định mới về mũ áo:
“Quan văn thì đội mũ chữ đinh màu đen…”
Đến năm 1301, triều đình tiếp tục ban chiếu:
“Các quan văn võ đều đội mũ chữ đinh, thêm miếng lụa bọc tóc màu tía xen màu biếc.”
Điều này cho thấy mũ Đinh Tự đã trở thành quy chế chính thức của quan lại triều Trần từ đầu thế kỷ XIV.
Hình dạng và cách đội mũ Đinh Tự
Một số hình ảnh khảo cổ và minh họa cho thấy nhiều cách đội khác nhau:
-
Buộc nút khăn ở đỉnh đầu
-
Để tóc và khăn rủ xuống gáy
-
Gắn mảnh vải phía sau để che cổ
Kiểu mũ này không chỉ xuất hiện trong tầng lớp quan lại mà còn được dùng trong quân đội và dân gian ở các thời kỳ sau.
Nhận xét của các học giả xưa
Trong Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, các sử thần nhận xét rằng:
“Mũ Đinh Tự… hình dạng như chữ Đinh nên đặt tên như vậy.”
Học giả Ngô Thì Sĩ cũng từng cho rằng kiểu mũ này khá giản dị và thô mộc.
Trong khi đó, Phạm Đình Hổ lại cho rằng mũ Đinh Tự có nguồn gốc từ loại mũ Tứ Phương Bình Đính do Đinh Tiên Hoàng đặt ra từ trước đó.
Sự tồn tại của mũ Đinh Tự trong văn hóa dân gian
Dù dần ít xuất hiện từ thế kỷ XIX, nhưng mũ Đinh Tự vẫn còn được thấy trong một số lễ hội truyền thống ở Việt Nam ngày nay.
Những hình ảnh trong lễ hội cho thấy kiểu mũ này đã trở thành một phần của ký ức văn hóa và phục trang cổ truyền, phản ánh sự tiếp nối của các yếu tố trang phục từ thời trung đại.
Kết luận
Mũ Đinh Tự là một trong những loại phục trang tiêu biểu của quan lại thời Trần, thể hiện rõ nét đặc trưng của trang phục Đại Việt trong giai đoạn trung đại.
Qua các nguồn tư liệu như gốm hoa nâu, phù điêu, tranh vẽ và sử sách, chúng ta có thể thấy được hình dáng, cách đội và vai trò của loại mũ này trong hệ thống trang phục cổ truyền Việt Nam.
Bạn có thể tham khảo thêm: Vẻ đẹp của người phụ nữ Việt dưới vành nón xưa
Comments
Post a Comment