Tìm hiểu lịch sử và sự biến đổi của trang phục cung đình Việt Nam từ thời Ngô - Đinh - Tiền Lê đến triều Nguyễn. Khám phá vẻ đẹp, ý nghĩa và lòng tự tôn dân tộc qua từng lớp áo mão thời xưa.
Ẩn đằng sau bức màn lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc là một nền văn minh trang phục rực rỡ. Trong văn hóa cung đình, sự phân chia giai tầng xã hội được quy định nghiêm ngặt, do đó chế độ áo mũ cũng mang những luật lệ riêng. Đúng như Phan Huy Chú từng khẳng định: “Quy chế áo mũ, nghi vệ là để phân biệt trên dưới”. Trải qua nhiều thăng trầm, trang phục cung đình Việt Nam đã có những cuộc vận động, biến đổi để mang một diện mạo vừa có nét giao thoa, vừa đậm đà bản sắc dị biệt so với các nước láng giềng.
Dấu ấn sơ khai thời Ngô – Đinh – Tiền Lê (Thế kỷ X - XI)
Sau chiến thắng Bạch Đằng oanh liệt năm 938, Ngô Quyền xưng vương, chấm dứt hơn 1000 năm Bắc thuộc. Triều Ngô đã bắt đầu đặt ra các quy định về màu sắc phẩm phục quan lại. Qua các di tích tượng thờ, có thể thấy long bào thời kỳ này có cổ tròn, tay thụng và sử dụng loại mũ hai nấc có cánh chuồn.
Tiếp nối thời Đinh (968-980) và Tiền Lê (981-1009), các vị vua đã dành sự quan tâm đặc biệt đến trang phục triều đình. Quân lính thời Đinh đội mũ "tứ phương bình đính" bằng da, trong khi vua Lê Đại Hành thường mặc áo vóc đỏ, đội mũ trang sức trân châu. Dù tư liệu còn khan hiếm, nhưng đây là những viên gạch nền móng đầu tiên cho quy chuẩn y quan nước Việt.
Triều Lý – Trần: Đỉnh cao của sự tự tôn và văn hóa bản địa
 |
| Phục dựng trang phục Cổn Miện thời Lý – Trần |
Được mệnh danh là giai đoạn hưng thịnh của văn hóa Đại Việt, trang phục thời Lý - Trần mang đậm bản sắc dân tộc, không pha tạp.
Chủ trương tự lực: Thay vì dùng lụa nhà Tống, nhà Lý chủ trương dùng gấm vóc Đại Việt.
Triều phục: Năm 1059, Vua Lý Thánh Tông định triều phục. Các quan vào chầu phải đội mũ phác đầu (mũ cánh chuồn), đi hia, mặc áo bào tía, cầm hốt ngà.
Họa tiết: Hình tượng rồng thời Lý được cách điệu uốn lượn mềm mại, thanh cao, kết hợp cùng các họa tiết gần gũi như hoa sen, cúc, trúc, mai, nai, cá...
Đến thời Trần, quy chế Thường triều tiếp tục được cải cách, phế bỏ mũ Phốc Đầu thời Lý để thay bằng mũ Đinh Tự. Quy chế "Ngư đại" (trang sức hình cá mắc vào đai) cũng xuất hiện để thể hiện sự vinh hiển.
Sự biến động quy chế thời Lê – Mạc – Trịnh – Tây Sơn
Trải qua sự thay đổi của nhiều triều đại, nếp sống và mối quan hệ xã hội được quy định bằng luật lệ chặt chẽ, trong đó có trang phục.
Thời Lê sơ: Vua mặc áo long cổn, đội mũ miện trong đại lễ. Thường triều mặc hoàng bào, đội mũ xung thiên.
 |
| Phục dựng mũ Xung Thiên và Hoàng bào thời Lê sơ |
Thời Lê Trung Hưng: Cán cân quyền lực ngả sang chúa Trịnh khiến quy chế trang phục bá quan trở nên phức tạp. Phân ra rõ rệt bộ phục trang hầu Vua và bộ phục trang hầu Chúa. Vua dùng màu vàng, chúa dùng màu tía.
Thời Chúa Nguyễn (Đàng Trong): Năm 1744, chúa Nguyễn Phúc Khoát quyết định thay đổi toàn bộ nghi lễ, trang phục, phổ biến kiểu áo cổ đứng cài khuy, tạo nên “một cõi y quan văn hiến” khác biệt.
Thời Tây Sơn: Nguyễn Huệ tôn trọng phong tục trang phục của nhân dân, nhưng ban chiếu thay đổi áo mũ của các quan triều thần để khẳng định ý thức dân tộc độc lập.
 |
| Trang phục của chúa Trịnh Sâm với chiếc mũ Tam Sơn, được phục dựng từ bức tượng đặt tại chùa Kim Liên, Hà Nội |
Trang phục cung đình triều Nguyễn: Vẻ đẹp uy nghiêm và lộng lẫy
Triều Nguyễn (1802 – 1945) là vương triều phong kiến cuối cùng, để lại kho tàng di sản trang phục đồ sộ và rực rỡ nhất. Dù tham khảo chế độ trang phục Tống - Minh, triều đình nhà Nguyễn vẫn có những cách tân đặc sắc.
 |
| Vua Bảo Đại và hoàng hậu Nam Phương trong ngày hôn lễ. Nhà vua mặc long bào (hoàng bào), đầu đội mão xung thiên, tay cầm trấn khuê. Hoàng hậu mặc phượng bào (nữ bào) và xiêm, đầu đội mão thất phụng, chân đi hài phượng. |
Toàn bộ áo mũ của Vua (Long bào) và Hoàng hậu (Phượng bào) đều được thêu dệt công phu bằng chất liệu cao cấp, đính kim sa, kim tuyến và các chữ Hán (Phúc, Lộc, Thọ). Điểm nhấn quyền lực nằm ở những chiếc mũ như:
Mũ Cửu Long Thông Thiên (của Hoàng đế): Đính 31 hình rồng bằng vàng, khảm ngọc, cùng 140 hạt kim cương và trân châu vô cùng lấp lánh.
Mũ bá quan: Mũ Phốc Đầu, mũ Hổ Đầu... với trang sức vàng bạc, giao long chạm trổ tỉ mỉ.
 |
| Mũ Cửu Long Thông Thiên của các vua nhà Nguyễn |
Sự "ngợp mắt" từ những tấm long bào thêu dày đặc hoa văn sóng nước, rồng mây chính là đỉnh cao nghệ thuật của trang phục cung đình thời kỳ này.
Sự biến động của trang phục cung đình Việt Nam không chỉ phản ánh những thay đổi trong cấu trúc xã hội, chính trị mà còn là bức tranh sống động về tư duy thẩm mỹ và tinh thần tự tôn của dân tộc. Dù trải qua nhiều thăng trầm chiến tranh khiến nhiều di vật không còn nguyên vẹn, nhưng những giá trị cốt lõi của "y quan văn hiến" nước Việt vẫn luôn là một niềm tự hào to lớn của thế hệ hôm nay.
Comments
Post a Comment